İskilip Ulu Camii

Cami yalnızca bir ibadet yapısı değil, yüzyılı aşkın süredir ilçenin dinî ve sosyal hayatının merkezlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

İskilip Ulu Camii’nin bulunduğu yerde bugünkü yapıdan önce de bir caminin var olduğu bilinmektedir. İskilip Belediyesinin verdiği bilgilere göre eski caminin ilk banisi “Kiçi Bey” olarak anılmaktadır. Bu eski yapının tarihi ve ilk biçimi hakkında ayrıntılı bilgiler sınırlı olmakla birlikte, günümüzdeki Ulu Cami’nin tamamen sıfırdan seçilmiş yeni bir alana değil, daha önce de ibadet amacıyla kullanılan tarihî bir cami yerine inşa edildiği anlaşılmaktadır.

İskilip Ulu Camii tarihindeki en önemli dönüm noktası 1839 yılında meydana gelen deprem ve ardından çıkan yangındır. Belediye kayıtlarına göre eski cami depremde büyük zarar görmüş, yangın sonucunda tamamen yanmış; yapıdan esas olarak taş minare ayakta kalmıştır. Bu olayın ardından İskilip’in merkezindeki büyük ibadet yapısının yeniden inşası gündeme gelmiştir.

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtım sayfalarında bugünkü caminin 1839 yılında Çorum Ulu Camii örnek alınarak yapıldığı belirtilmektedir. Ancak İskilip Belediyesi ile sanat tarihi araştırmaları daha ayrıntılı bir kronoloji sunmaktadır. Buna göre 1839, eski yapının yıkıldığı dönemdir; yeniden inşa süreci Serbestzade Ahmet Efendi’nin öncülüğünde yürütülmüş ve yapı 1841 yılında mimar Cücükoğlu Hasan tarafından tamamlanmıştır. 2023 yılında Diyanet İlmî Dergi’de yayımlanan akademik çalışma da caminin yapımının 1841’de tamamlandığını belirtmektedir.

Bu nedenle İskilip Ulu Camii’nin tarihini anlatırken “1839’da yapılmıştır” şeklindeki kısa ifade yerine, “1839’daki deprem ve yangında eski caminin yıkılmasının ardından bugünkü yapı 1841’de tamamlanmıştır” demek daha açıklayıcı ve kaynaklar arasındaki farkı gideren bir ifade olacaktır.

Yapının tasarımında Çorum Ulu Camii’nin örnek alındığı resmî turizm kaynaklarında açık biçimde belirtilmektedir. Bu durum, İskilip Ulu Camii’nin Geç Osmanlı döneminde inşa edilmesine rağmen bölgede daha eski tarihlerden beri kullanılan büyük cemaat camisi geleneğiyle bağlantılı biçimde tasarlandığını göstermektedir. Yapı, geniş bir cemaatin aynı mekânda ibadet edebilmesine imkân veren büyük ölçekli bir merkez camisi niteliğindedir.

İskilip Ulu Camii dışarıdan bakıldığında oldukça sade bir yapı görünümüne sahiptir. Geleneksel İskilip mimarisinde olduğu gibi yapıda taş, kerpiç ve ahşap birlikte kullanılmıştır. İskilip Belediyesi caminin taş temel üzerine kerpiç örgülü olduğunu belirtmektedir. Akademik çalışmalarda da duvarların kerpiç malzemeyle inşa edildiği, iç mekânda ise yoğun biçimde ahşap kullanıldığı kaydedilmektedir.

Caminin dış görünümündeki sade çatı sistemi, içeri girildiğinde oldukça farklı bir mimari düzenle karşılaşılması nedeniyle özellikle dikkat çekicidir. Dışarıdan yapının üzerinde büyük ve belirgin bir klasik Osmanlı kubbesi görülmez. Buna karşılık harimin merkezinde “gizli kubbe” olarak tanımlanan basık bir ahşap kubbe bulunmaktadır.

2023 tarihli akademik araştırmaya göre bu gizli kubbe, caminin merkezinde bulunan on iki ahşap/kütük sütun tarafından taşınmaktadır. Böylece geniş ibadet mekânının üzeri hem ahşap taşıyıcılarla desteklenmiş hem de merkezi kubbe sayesinde iç mekânda belirgin bir odak oluşturulmuştur. Ahşap sütunların oluşturduğu düzen, İskilip Ulu Camii’nin iç mimarisinin en karakteristik özelliklerinden biridir.

Caminin ahşap işçiliği yalnızca taşıyıcı sütunlarda görülmez. Yapının iç bölümünde ahşap mimari elemanlar, tavan düzenlemeleri ve süslemeler önemli yer tutmaktadır. Diyanet İlmî Dergi’deki araştırma, camide ahşap işçiliğiyle birlikte vitrayların da dikkat çektiğini belirtmektedir. Bu unsurlar, sade dış cephe ile daha zengin iç mekân arasında güçlü bir görsel karşıtlık meydana getirmektedir.

İskilip Ulu Camii’nin sanat tarihi bakımından en dikkat çekici unsurlarından biri hat süslemeleridir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü caminin içinin kûfî yazılarla süslendiğini belirtmektedir. Özellikle kubbe ve mihrap çevresindeki hat kompozisyonları, yapının dinî mimarisini yalnızca işlevsel değil aynı zamanda sanatsal açıdan da önemli hâle getirmektedir.

Burada “kûfî yazı” ifadesini biraz daha ayrıntılı açıklamak mümkündür. Kûfî, İslâm sanatında köşeli ve geometrik karakteriyle öne çıkan eski yazı türlerinden biridir. İskilip Ulu Camii’nde görülen örneklerin önemli bir bölümü tezyinî kûfî, yani yazının aynı zamanda dekoratif bir süsleme unsuru hâline getirildiği biçimdedir. Yapının 19. ve 20. yüzyıl başındaki süsleme anlayışını inceleyen araştırmalar da camiyi Geç Osmanlı döneminde kûfî yazının mimaride yeniden kullanıldığı örneklerden biri olarak değerlendirmektedir.

Caminin en değerli iç mimari elemanlarından biri de çini mihrabıdır. Bugün görülen mihrabın caminin 1841’deki ilk inşa döneminden kalmadığı anlaşılmaktadır. Akademik araştırmaya göre mihrap, 1912 yılında Kütahyalı İsmail Kemal Bey tarafından yaptırılarak camiye hediye edilmiştir. Böylece Ulu Cami’nin mimari gelişimi yalnızca 19. yüzyılda tamamlanmamış, sonraki dönemlerde yapılan sanat eserleriyle zenginleşmeye devam etmiştir.

Mihrabın çini süslemelerinin dönemin tanınmış çini ustalarından Hafız Mehmed Emin Bey tarafından hazırlandığı ve tasarımında Karamanoğlu İbrahim Bey İmareti’nin mihrabından esinlenildiği belirtilmektedir. Çini yüzeyde geometrik ve bitkisel süslemelerin yanı sıra hat kompozisyonları da bulunmaktadır.

Mihrap üzerindeki yazılar da oldukça ayrıntılıdır. Akademik incelemeye göre mihrapta Âyet-el Kürsî olarak bilinen Bakara Suresi’nin 255. ayeti celî sülüs, devamındaki 256 ve 257. ayetler ise tezyinî kûfî yazıyla işlenmiştir. Bu nedenle Ulu Cami’deki kûfî süslemeler yalnızca kubbede kullanılan dekoratif motiflerden ibaret değildir; mihrap da Osmanlı’nın son dönemindeki hat ve çini sanatının önemli bir örneğini taşımaktadır.

İskilip Ulu Camii’nin bugünkü yapıdan daha eski bir geçmişe sahip olduğunu gösteren en önemli mimari unsur ise taş minaresidir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, minarenin bugünkü camiden önce aynı yerde bulunan eski yapıdan kaldığını açıkça belirtmektedir. İskilip Belediyesi de 1839’daki deprem ve yangın sırasında eski caminin yıkılmasına rağmen taş minarenin ayakta kaldığını aktarmaktadır.

Bu nedenle Ulu Camii bugün aslında farklı tarihî dönemlerin izlerini aynı yapıda bir araya getirmektedir. Taş minare eski camiyi, ana ibadet yapısı 19. yüzyılın ortalarındaki yeniden inşa dönemini, çini mihrap ise 20. yüzyıl başındaki sanat anlayışını temsil etmektedir. Bu katmanlı yapı, camiyi İskilip’in şehir ve mimarlık tarihini okumak açısından özellikle değerli kılmaktadır.

Ulu Camii aynı zamanda İskilip’in tarihî çarşı ve meydan dokusuyla güçlü ilişki içerisindedir. Büyük cemaat camilerinin Osmanlı kentlerindeki geleneksel rolüne uygun şekilde, Ulu Cami de yalnızca mahalle ölçeğinde kullanılan küçük bir ibadet yapısı değil, ilçe merkezindeki şehir yaşamının önemli odaklarından biri olmuştur. İskilip Belediyesi tarafından yürütülen meydan düzenlemelerinde cami çevresinin de ele alınması bu merkezi konumun günümüzde de devam ettiğini göstermektedir.

Yapının tarihî değeri nedeniyle farklı dönemlerde çeşitli bakım ve yenileme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. İskilip Belediyesi daha önce Meydan Projesi kapsamında caminin bazı bölümlerinin aslına uygun biçimde yenilendiğini belirtmektedir. Ancak yapının yaşı, ahşap ve kerpiç malzemelerin zaman içerisindeki yıpranması ve kapsamlı koruma ihtiyacı daha geniş bir restorasyonu gerekli hâle getirmiştir.

Bu kapsamda Vakıflar Genel Müdürlüğü, İskilip Ulu Camii için 28 Ağustos 2025 tarihli bir yapım ve onarım ihalesi yayımlamıştır. İhale Tokat Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından yürütülmüş ve tarihî yapının restorasyon süreci resmî olarak başlatılmıştır.

Restorasyonun daha sonraki aşamalarına ilişkin 25 Nisan 2026 tarihli haberde, camide aslına uygun restorasyon ve güçlendirme çalışmalarının sürdüğü belirtilmektedir. Çalışmaların yapının özgün mimari karakterini koruyarak yürütüldüğü ifade edilmiştir. Dolayısıyla güncel bir tanıtım metninde “halen kesintisiz olarak ibadete açıktır” şeklinde kesin bir cümle kurmak yerine, yapının 2025 sonundan itibaren kapsamlı restorasyon sürecine alındığını belirtmek daha doğru olacaktır.

Bu restorasyon İskilip Ulu Camii açısından özellikle önemlidir; çünkü yapı yalnızca taş duvarlardan oluşan bir tarihî eser değildir. Kerpiç beden duvarları, ahşap sütunları, gizli kubbesi, vitrayları, kûfî hat süslemeleri, çini mihrabı ve tarihî taş minaresi birlikte korunması gereken farklı malzeme ve dönemlerden oluşan karmaşık bir mimari bütün meydana getirmektedir.

İskilip Ulu Camii’nin önemi yalnızca sanat tarihi açısından da değerlendirilmemelidir. Yüzyılı aşkın süre boyunca cuma ve bayram namazları, günlük ibadetler, cenazeler ve farklı dinî buluşmalarla ilçenin toplumsal yaşamında yer almış olması, yapıya güçlü bir toplumsal hafıza değeri kazandırmıştır. İlçe merkezindeki konumu sayesinde Ulu Cami, geleneksel İskilip çarşısı ve tarihî şehir dokusunun da başlıca odaklarından biri olmuştur.

Bütün bu özellikleriyle İskilip Ulu Camii, farklı dönemlerin izlerini aynı yapı üzerinde taşıyan önemli bir Geç Osmanlı eseridir. 1839 depreminde yıkılan eski camiden kalan taş minare, 1841’de tamamlanan ana yapı, on iki ahşap sütunun taşıdığı gizli kubbe, kûfî hat süslemeleri ve 1912 tarihli zengin çini mihrap, caminin yüzyıllar içerisinde gelişen çok katmanlı mimari kimliğini oluşturmaktadır.

Bugün İskilip Ulu Camii, ilçenin dinî hayatının, geleneksel şehir dokusunun ve mimari hafızasının en önemli sembollerinden biri olmayı sürdürmektedir. Yapının korunarak gelecek kuşaklara aktarılması, yalnızca tarihî bir ibadethanenin değil; İskilip’in ahşap işçiliğini, hat ve çini sanatını, eski şehir meydanını ve toplumsal hafızasını temsil eden bütüncül bir kültür mirasının korunması anlamına gelmektedir.