Şeyh Muhiddin Yavsi Camii ve Türbesi
Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Şeyh Yavsî Camii’ni İskilip’in en eski camisi olarak tanımlamakta; yapının Kanûnî Sultan Süleyman döneminin ünlü şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi tarafından babası Şeyh Muhiddin Yavsî adına 16. yüzyılın ortalarında yaptırıldığını belirtmektedir.
Camiye adını veren Şeyh Muhiddin Muhammed Yavsî, Osmanlı ilim ve tasavvuf tarihinin önemli isimlerinden biridir. TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre Çorum’un İskilip ilçesine bağlı Bağözü mevkiindeki İmâd, bugünkü adıyla Direklibel köyünde doğmuştur. Asıl adı Muhyiddin Muhammed’dir. Bayramî-Şemsî geleneğine bağlı bir şeyh olan Yavsî, II. Bayezid ile yakın ilişkisi nedeniyle “Hünkâr Şeyhi” olarak da tanınmıştır. “Yavsî” lakabının ise İskilip halkından aktarılan rivayete göre onun ilme büyük bir bağlılık göstermesiyle ilişkili olduğu belirtilmektedir.
Şeyh Yavsî’nin ailesi de Osmanlı ilim dünyası açısından son derece dikkat çekicidir. Babası Mustafa Efendi, Semerkant’tan Anadolu’ya gelen bir aileye mensuptu ve İskilip’te Zeyniyye tarikatı şeyhliği yapmıştı. Şeyh Yavsî’nin oğlu Ebüssuûd Efendi ise ilerleyen yıllarda Osmanlı ilmiye teşkilatının en yüksek makamlarından biri olan şeyhülislâmlığa kadar yükselmiş, Kanûnî Sultan Süleyman döneminin hukuk ve din hayatında önemli rol oynamıştır. Böylece İskilip’teki Şeyh Yavsî çevresi, yerel bir tasavvuf merkezinin ötesine geçerek Osmanlı ilim ve devlet hayatıyla doğrudan bağlantı kurmuştur.
Şeyh Yavsî 1514 yılında vefat etmiş ve İskilip’e defnedilmiştir. Onun mezarının bulunduğu alan daha sonra oğlu Ebüssuûd Efendi tarafından yaptırılan caminin merkezinde gelişen tarihî ve manevi çevrenin temelini oluşturmuştur. Günümüzde Şeyh Yavsî’nin kabri, camiyle bütünleşmiş türbe bölümü içerisinde bulunmakta ve İskilip’te ziyaret edilen manevi mekânlardan biri olmayı sürdürmektedir.
Caminin tam olarak hangi yıl yapıldığı konusunda kaynaklar arasında küçük bir farklılık bulunmaktadır. İskilip Belediyesi yapının 1530 yılında Ebüssuûd Efendi tarafından babası adına yaptırıldığını belirtmektedir. Ancak caminin üzerinde yapım tarihini veren bir kitabe bulunmadığı için akademik araştırmalar daha ihtiyatlı bir tarihlendirme yapmaktadır. Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlanan Belleten dergisindeki kapsamlı incelemeye göre cami, Şeyh Yavsî’nin 1514’teki ölümünden sonra ve Ebüssuûd Efendi’nin 1569 tarihli vakfiyesinden önce, yani 16. yüzyılın ortalarında inşa edilmiştir.
Bu tarihlendirmeyi güçlendiren en önemli belge Ebüssuûd Efendi’nin 1569 tarihli vakfiyesidir. Vakfiyede caminin İskilip’in Meydan Mahallesi’nde, Ebüssuûd Efendi’nin babasının mezarının bitişiğinde yaptırıldığı açık biçimde ifade edilmektedir. Bu belge, caminin Şeyh Yavsî’nin kendisi tarafından değil, ölümünden sonra oğlu Ebüssuûd Efendi tarafından yaptırıldığı görüşünü güçlü biçimde desteklemektedir.
1569 tarihli vakfiye aynı zamanda yapının tek başına düşünülmemesi gerektiğini de göstermektedir. Belgede Şeyh Yavsî Camii’nin köprü, bedesten, mektep ve handan oluşan daha geniş bir külliyenin parçası olduğu anlaşılmaktadır. Böylece yapı yalnızca ibadet amacı taşıyan bir cami değil; eğitim, ticaret, ulaşım ve konaklama gibi farklı şehir hizmetlerinin bir araya geldiği Osmanlı vakıf düzeninin merkezi niteliğindeydi.
Bu külliye düzeni Osmanlı şehir hayatındaki vakıf sisteminin nasıl çalıştığını göstermesi açısından önemlidir. Cami ibadet hayatına, mektep eğitime, han yolcu ve tüccarların konaklamasına, bedesten ticarete, köprü ise ulaşım ihtiyacına hizmet ediyordu. Böylece Ebüssuûd Efendi tarafından oluşturulan vakıf, babasının hatırasını yaşatırken İskilip’in sosyal ve ekonomik yaşamına da uzun vadeli katkı sağlayan bir hayır kurumuna dönüşmüştü.
Bugün bu külliyeyi oluşturan yapıların tamamı ayakta değildir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, vakfiyede adı geçen köprü, bedesten, mektep ve hanın günümüze ulaşmadığını belirtmektedir. Belleten araştırması da camiyi külliyenin günümüze ulaşan temel yapısı olarak değerlendirmektedir. Şeyh Yavsî’nin türbesi ise camiyle bütünleşmiş biçimde varlığını sürdürmektedir.
Şeyh Yavsî Camii, mimari planı açısından da İskilip’teki diğer yapılardan ayrılmaktadır. Bugünkü biçimi genel olarak ters T planlı veya zaviyeli cami tipini hatırlatan bir düzen göstermektedir. Kuzey bölümünde birbirine yakın büyüklükte kubbeli iki kare mekân, bunların güneyinde orta eksene yerleştirilmiş daha küçük kubbeli bir bölüm ve kuzeyde son cemaat yeri bulunmaktadır. Bu görünüm, yapıya Erken Osmanlı dönemindeki çok işlevli zaviyeli camileri hatırlatan özgün bir karakter kazandırmaktadır.
Ancak akademik araştırma, caminin bugün görülen ters T planının ilk inşa edildiği andaki plan olmadığını ortaya koymaktadır. Yapısal izler ve vakfiye birlikte değerlendirildiğinde caminin başlangıçta tek kubbeli, tek ana mekândan ve üç bölümlü bir son cemaat revakından oluşmuş olabileceği düşünülmektedir. Daha sonra cemaatin artması veya kullanım ihtiyaçlarının değişmesi üzerine ilk bölümün yanına aynı büyüklükte ikinci kubbeli bölüm eklenmiş, yapı zaman içerisinde bugünkü daha karmaşık planına kavuşmuştur.
Caminin son cemaat yeri de tarih içerisinde değişiklik geçirmiştir. Akademik incelemeye göre ilk yapıda son cemaat yerinin üç bölümlü ve kubbeli bir revak biçiminde olması muhtemeldir. Daha sonraki onarımlarda veya olası yapısal hasarlar sonrasında bu bölüm değiştirilmiş ve ahşap taşıyıcılı daha geniş bir son cemaat yeri oluşturulmuştur. 1973-1974 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğünce gerçekleştirilen çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan yapısal izler de eski kubbeli revak düzenine işaret etmektedir.
Caminin taşıyıcı sisteminde kullanılan malzemeler de farklı dönemlerdeki yapım aşamalarını anlamaya yardımcı olmaktadır. Akademik çalışmada caminin ana beden duvarlarında tuğla hatıllarla birlikte kaba yonu taşın kullanıldığı almaşık duvar örgüsünün, türbede ise daha sade moloz taş duvar örgüsünün görüldüğü belirtilmektedir. Bu farklılıklar cami ile türbenin aynı anda ve tek bir yapı kampanyası içerisinde oluşturulmadığını düşündüren mimari kanıtlar arasındadır.
Şeyh Muhiddin Yavsî’nin türbesi caminin güney-güneydoğu bölümünde, yapıya bitişik konumdadır. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü türbeyi caminin güneydoğusunda göstermektedir. Mimari araştırmada ise yapı topluluğunun güney bölümündeki türbe, caminin gelişim sürecini anlamak açısından ayrıntılı biçimde incelenmiştir.
Türbenin camiden önce mi yoksa hemen sonrasında mı inşa edildiği konusunda kesin bir sonuç bulunmamaktadır. Bununla birlikte 1569 tarihli vakfiyede caminin Şeyh Yavsî’nin mezarının bitişiğine yaptırıldığının özellikle belirtilmesi, mezarın camiden önce bu alanda bulunduğunu kesinleştirmektedir. Akademik araştırma, duvar örgüsü ve kubbeye geçiş elemanlarını değerlendirerek mevcut türbe bölümünün de yapı topluluğunun en eski parçalarından biri olabileceğini ileri sürmektedir.
Türbe ve camide kubbeye geçişlerde kullanılan mimari öğeler de dikkat çekicidir. Her iki bölümde kare mekândan kubbeye geçişte tromplardan yararlanılmıştır. Ancak camide tromplar daha süslü, istiridye kabuğunu hatırlatan bir biçim gösterirken türbedeki tromplar daha sade ve yatay kademeli bir düzen taşımaktadır. Bu farklılıklar araştırmacıların yapı topluluğunun inşa ve değişim evrelerini belirlemesinde önemli ipuçları sağlamaktadır.
Şeyh Yavsî Camii’nin mimari tarihindeki dikkat çekici özelliklerden biri, yaklaşık beş yüzyıllık kullanım boyunca çeşitli eklemeler, onarımlar ve değişiklikler geçirmiş olmasıdır. Bugünkü plan içerisinde iki mihrap, farklı dönemlere ait mekân birleşimleri ve sonradan eklenen kubbeli bölümler gibi unsurlar bulunması, yapının tek seferde bugünkü biçimiyle inşa edilmediğini açık biçimde göstermektedir. Belleten’deki restitüsyon çalışması da caminin ilk küçük yapıdan zaman içerisinde genişletilerek bugünkü görünümünü kazandığını ortaya koymaktadır.
Cami, Cumhuriyet döneminde de çeşitli koruma çalışmaları görmüştür. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1973-1974 yıllarında gerçekleştirilen onarımlar sırasında son cemaat yerinde araştırmalar yapılmış ve yapının eski planına ilişkin bazı mimari izler ortaya çıkarılmıştır. Bu bulgular daha sonraki akademik restitüsyon çalışmalarının da önemli veri kaynaklarından biri olmuştur.
Yakın dönemde gerçekleştirilen kapsamlı restorasyon ise 2014 yılında başlamış ve 2015 yılında tamamlanmıştır. İskilip Belediyesinin verdiği bilgiye göre yaklaşık 500 yıllık caminin restorasyonu için 790 bin TL ödenek ayrılmış, çalışmaların tamamlanmasının ardından yapı yeniden ibadete açılmıştır. Cami çevresinde peyzaj ve çevre düzenleme çalışmaları da gerçekleştirilmiştir.
Bu restorasyon çalışması, Şeyh Yavsî Camii’nin yalnızca tarihî bir eser olarak korunmasını değil, aktif ibadet ve ziyaret işlevini sürdürmesini de sağlamıştır. Yapının günümüzde hâlâ kullanılabilmesi, onu tamamen müze niteliğindeki tarihî yapılardan ayırmaktadır. Şeyh Yavsî’nin kabrinin de burada bulunması nedeniyle cami ve türbe, İskilip halkı ve ziyaretçiler açısından dinî ve manevi önemini korumaktadır.
Şeyh Yavsî’nin İskilip’teki etkisi yalnızca kendi türbesiyle sınırlı değildir. Onun oğlu Ebüssuûd Efendi’nin Osmanlı ilim ve hukuk tarihinde ulaştığı yüksek mevki, bu küçük Anadolu yerleşimiyle Osmanlı merkezî ilim çevreleri arasında önemli bir bağ kurmuştur. Bu nedenle Şeyh Yavsî Camii ve Türbesi aynı zamanda İskilip’in güçlü âlim yetiştirme geleneğinin fiziksel bir simgesi niteliğindedir.
Caminin bulunduğu alan, İskilip’in vakıf kültürünü anlamak açısından da özel öneme sahiptir. 1569 tarihli vakfiyede ibadet yapısının yanında eğitim, ticaret, konaklama ve ulaşım yapılarının birlikte düzenlenmesi, Osmanlı vakıf sisteminin şehir hayatını çok yönlü biçimde desteklediğinin yerel ölçekteki güçlü örneklerinden biridir. Bugün külliyenin diğer yapılarını görmek mümkün olmasa da vakfiye sayesinde bu geniş mimari ve sosyal çevrenin geçmişte nasıl işlediği anlaşılabilmektedir.
Şeyh Muhiddin Yavsî Camii ve Türbesi bu nedenle yalnızca yaklaşık beş yüz yıllık eski bir ibadet yapısı değildir. Şeyh Yavsî’nin tasavvufî mirasını, Ebüssuûd Efendi’nin ilim ve vakıf anlayışını, Osmanlı mimarisinin yüzyıllar içerisindeki değişimini ve İskilip’in manevi şehir kimliğini aynı yerde buluşturan önemli bir kültür varlığıdır.
Bugün caminin kubbeleri, tarihî duvar örgüsü, son cemaat yeri ve Şeyh Yavsî’nin türbesi geçmişin fiziksel izlerini taşırken; yapının ibadete açık olması ve kabrin ziyaret edilmeye devam etmesi bu mirasın yaşayan bir kültürel ve manevi değer olarak varlığını sürdürmesini sağlamaktadır. Bu yönüyle Şeyh Muhiddin Yavsî Camii ve Türbesi, İskilip’i ziyaret edenler için hem Osmanlı mimarisini ve vakıf kültürünü tanıyabilecekleri hem de ilçenin yüzyıllardır devam eden ilim ve maneviyat geleneğini yakından görebilecekleri başlıca tarihî duraklardan biridir.