İskilip’in Türküleri ve Ağıtları

Anadolu’nun birçok yerinde olduğu gibi İskilip ve çevresinde de sevda, ayrılık, ölüm, askerlik, gurbet ve günlük yaşamla ilgili olaylar zaman içerisinde türkü ve ağıtlara dönüşmüş; sözlü olarak kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.

Türküler bu yönüyle yalnızca müzik eseri değildir. Yazılı tarih belgelerinde yer almayan pek çok duygu, yerel ifade ve toplumsal olay halkın hafızasında ezgi ve söz aracılığıyla yaşamaya devam eder. Ağıtlar ise özellikle ölüm, savaş, ayrılık ve trajik olayların ardından yakılan sözlü anlatılar olarak toplumun ortak acısını ifade eder. İskilip’le bağlantılı bazı eserlerde askerlik, ölüm, darağacı ve geride bırakılan aile gibi ağır temaların görülmesi de bu sözlü hafızanın dikkat çekici örneklerindendir.

İskilip’in müzik kültürünü günümüzde yeniden görünür hâle getiren en dikkat çekici çalışmalardan biri “İskilip İçin Çal” projesidir. İskilip Kaymakamlığı öncülüğünde ilçenin tarihî, kültürel ve doğal güzelliklerini tanıtmak amacıyla hazırlanan proje 2018 yılında başlatılmış ve yaklaşık dört aylık çalışmanın ardından 2019 yılı başında yayımlanmıştır. Projede kaymakam, kamu görevlileri, öğretmenler, öğrenciler, muhtarlar, esnaflar ve yörede yaşayan kişilerden oluşan 18 kişilik bir ekip görev almıştır.

Projenin dikkat çekici yönü, yalnızca stüdyo ortamında bir müzik kaydı hazırlanması değil, İskilip’in tarihî ve kültürel mekânlarının da görüntülere dâhil edilmesidir. Çekimlerde ilçenin ahşap evleri, asırlık çeşmeleri, tarihî yapıları ve doğal güzellikleri kullanılmış; böylece müzik ile tarihî çevre aynı tanıtım çalışması içerisinde bir araya getirilmiştir. Proje, İskilip dışında yaşayan İskiliplilerin memleket özlemini gidermeyi ve ilçeyi daha geniş kitlelere tanıtmayı da amaçlamıştır.

“İskilip İçin Çal” projesinde iki eser özellikle öne çıkmaktadır. Bunlardan biri “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”, diğeri ise “Ne Elmadır Ne De Nar” türküsüdür. İskilip Kaymakamlığı “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut” eserini Kurtuluş Savaşı sırasında yazılmış bir ağıt, “Ne Elmadır Ne De Nar”ı ise Çorum yöresine ait bir türkü olarak tanımlamaktadır.

İskilip Üstünde Bir Kara Bulut

“İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”, adı doğrudan İskilip’i taşıması nedeniyle ilçenin sözlü kültürüyle en güçlü biçimde özdeşleşen eserlerden biridir. Ağıdın farklı varyantlarında ölüm, ayrılık, anneye veda, darağacı ve geride bırakılan çocuk gibi güçlü temalar bulunmaktadır. Bu yönüyle eser, yalnızca yöresel bir ezgi değil, ölüm karşısındaki korku ve çaresizliğin sözlü kültüre yansıdığı dramatik bir halk anlatısı niteliğindedir.

İskilip Kaymakamlığı ve “İskilip İçin Çal” projesinin tanıtım metinlerinde ağıdın Kurtuluş Savaşı sırasında yazıldığı belirtilmektedir. Projede de eser bu tarihî çerçevede seslendirilmiştir. Yerel anlatılarda Kurtuluş Savaşı dönemindeki askerlik, asker kaçakları, eşkıyalık ve bölgede yaşanan olaylarla ağıt arasında bağlantı kuran anlatımlar bulunmaktadır.

Ancak eserin tarihî kökeni konusunda kaynaklar tamamen aynı anlatıyı vermemektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığının Çorum’daki oyun ve eğlence kültürüne ilişkin yayınında eser “Şakir Efendim” başlığı altında yer almakta ve darağacına götürülen bir kişinin sözlerini içeren bir ağıt biçiminde aktarılmaktadır. Çorum Belediyesi tarafından yayımlanan halk müziği araştırmalarında da İskilip’e ait varyantlarda aynı idam ve darağacı temasının bulunduğu görülmektedir.

Bu nedenle eserin tarihini anlatırken “kesin olarak şu olay üzerine yakılmıştır” şeklinde tek bir hikâyeyi tartışmasız gerçek olarak aktarmak yerine daha ihtiyatlı olmak gerekir. En güvenilir ifade, İskilip Kaymakamlığının eseri Kurtuluş Savaşı dönemiyle ilişkilendirdiğini; buna karşılık halk müziği kaynaklarında farklı olay ve kişilere bağlanan varyantların da bulunduğunu belirtmektir. Halk türkülerinde aynı ezgi veya dizelerin farklı bölgelerde ve farklı hikâyelerle yeniden şekillenmesi sözlü kültürün doğal özelliklerinden biridir.

“İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”un farklı kaynaklardaki çeşitlenmesi de bunun güzel bir örneğidir. Akademik bir çalışmada eser Osman Şan ve Ömer Şan kaynaklı Orta Anadolu türküsü şeklinde örneklendirilirken, İskilip ve Çorum kaynaklarında aynı söz yapısının yerel varyantlarına rastlanmaktadır. Bu durum türkünün zaman içerisinde sözlü aktarım yoluyla değişerek farklı biçimler kazandığını göstermektedir.

Ne Elmadır Ne De Nar

“İskilip İçin Çal” projesinde seslendirilen ikinci eser “Ne Elmadır Ne De Nar” türküsüdür. Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: eser İskilip’e özel bir türkü olarak değil, Çorum yöresine ait bir halk türküsü olarak kayıtlıdır. Buna rağmen İskilip’in tanıtım projesinde kullanılması, ilçenin kendisini daha geniş Çorum halk müziği kültürü içerisinde konumlandırdığını göstermektedir.

TRT Türk Halk Müziği repertuvarına ilişkin akademik araştırmada “Ne Elmadır Ne De Nar” 34 repertuvar numarasıyla kayıtlıdır. Kaynak kişi Cafer Kaya, derleyen ise Türk halk müziğinin önemli isimlerinden Nida Tüfekçi’dir. Çorum Belediyesi tarafından yayımlanan repertuvar bilgilerinde türkünün Nida Tüfekçi tarafından 16 Mart 1971 tarihinde derlendiği kaydedilmektedir.

Türkünün içeriğinde sevgi, özlem ve sevgiliye duyulan bağlılık ön plandadır. Bu bakımdan “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”un ölüm ve ayrılık ağırlıklı dramatik yapısının aksine “Ne Elmadır Ne De Nar”, sevda türküsü karakteri taşımaktadır. “İskilip İçin Çal” projesinde bu iki eserin birlikte kullanılması, yöresel müzik kültürünün hem hüzünlü hem de daha hareketli ve sevgi temalı yönlerini aynı çalışmada göstermiştir.

Hürünü A Yârim Hürünü

İskilip’in türkü kültürü anlatılırken yalnızca “İskilip İçin Çal” projesinde kullanılan eserlerle sınırlı kalmamak gerekir. Çünkü TRT halk müziği repertuvarında doğrudan İskilip yöresine kayıtlı eserler de bulunmaktadır. Bunların en önemli örneklerinden biri “Hürünü A Yârim Hürünü” türküsüdür.

TRT repertuvar bilgilerinde eserin numarası 1097, yöresi Çorum-İskilip, kaynak kişileri Mustafa Çarhacı ve Celal Yağcı, derleyeni ise Muzaffer Sarısözen olarak gösterilmektedir. Çorum halk müziği üzerine yayımlanan kaynaklarda türkünün 23 Kasım 1944 tarihinde Muzaffer Sarısözen tarafından derlendiği kaydedilmektedir.

Bu kayıt son derece önemlidir. Çünkü “Ne Elmadır Ne De Nar” Çorum genelini temsil ederken, “Hürünü A Yârim Hürünü” doğrudan İskilip adıyla repertuvara girmiş bir halk müziği örneğidir. Böylece İskilip’in yöresel müzik kültürünün yalnızca yerel hafızada değil, Türkiye’nin resmî halk müziği derleme ve repertuvar çalışmalarında da yer aldığı görülmektedir.

Türkünün yapısında sevda ve eğlence unsurları öne çıkmakta; sözlerde sevgiliye seslenişlerle birlikte zil ve meydan gibi ifadeler kullanılmaktadır. Bu nedenle eser, ağıt karakterindeki “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”tan farklı olarak İskilip’in daha hareketli halk müziği ve eğlence kültürünü temsil eden örneklerden biri olarak değerlendirilebilir.

İskilip türküleri açısından Muzaffer Sarısözen’in adı ayrıca önem taşımaktadır. Cumhuriyet döneminde Anadolu’nun farklı bölgelerinde yürütülen halk müziği derleme çalışmaları sayesinde sözlü biçimde yaşayan çok sayıda türkü kayıt altına alınmış ve sonraki kuşaklara aktarılmıştır. İskilip kaynaklı “Hürünü A Yârim Hürünü” türküsünün de bu derleme faaliyetleri sonucunda repertuvara girmiş olması, ilçenin sözlü müzik mirasının korunması açısından önemli bir tarihî kayıt oluşturur.

İskilip’in türkü ve ağıt geleneğinin temelinde sözlü aktarım bulunmaktadır. Bir olayın ardından yakılan ağıt veya düğün ve eğlencelerde söylenen bir türkü önce onu bilen kişiler tarafından ezberlenmiş, daha sonra aileler, köyler ve farklı kuşaklar arasında aktarılmıştır. Bu süreçte sözlerin veya ezginin değişmesi, bazı kıtaların unutulması ya da yeni kıtaların eklenmesi mümkündür. “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”un farklı kaynaklarda değişik anlatımlarla karşımıza çıkması da sözlü aktarımın bu özelliğini göstermektedir.

Ağıtların ayrı bir önemi bulunmaktadır. Türk halk kültüründe ağıtlar çoğu zaman bir ölüm veya büyük toplumsal acının ardından ortaya çıkar. Ağıdı söyleyen kişi yalnızca kaybettiği insanı anlatmaz; olayın gerçekleştiği yeri, kişileri, toplumsal şartları ve geride kalanların duygularını da sözlere taşır. Bu nedenle ağıtlar tarihçiler ve halk bilimi araştırmacıları açısından da önemli sözlü kaynaklar olarak değerlendirilmektedir.

İskilip’in sözlü kültüründe askerlik ve savaş temasının güçlü olması da şaşırtıcı değildir. Osmanlı Devleti’nin son dönemindeki savaşlar ve ardından Millî Mücadele yılları Anadolu’nun hemen her yerinde olduğu gibi İskilip’te de aileleri etkilemiş, uzun süre askerlik yapan veya geri dönemeyen insanların hikâyeleri halk hafızasında yaşamıştır. Resmî İskilip tanıtımında “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut”un Kurtuluş Savaşı dönemiyle ilişkilendirilmesi de bu tarihsel hafızanın günümüzdeki yansımalarından biridir.

“İskilip İçin Çal” projesinin değeri de burada ortaya çıkmaktadır. Yaklaşık dört ay süren çalışmada yalnızca profesyonel sanatçılar değil; kamu görevlileri, öğretmenler, öğrenciler, muhtarlar, esnaflar ve yörede yaşayan kişiler aynı müzik çalışmasına katılmıştır. Böylece geleneksel türkülerin yalnızca arşivlerde saklanan eserler değil, ilçede yaşayan insanların ortak kültürel mirası olduğu vurgulanmıştır.

Projenin bir başka özelliği müzik ile mekânı bir araya getirmesidir. Türküler İskilip’in tarihî ve kültürel mekânlarında seslendirilerek eski evler, çeşmeler, tarihî yapılar ve doğal çevre müziğin görsel arka planına dönüştürülmüştür. Böylelikle ziyaretçi veya izleyici yalnızca bir türkü dinlemekle kalmamış, türkünün ait olduğu kültürel coğrafyayı da görme imkânı bulmuştur.

Bugün İskilip’in türkü ve ağıtlarının korunması açısından en önemli konulardan biri, yaşlı kuşakların hafızasında kalan yerel eserlerin kayıt altına alınmasıdır. TRT repertuvarına girmiş eserler bu açıdan daha şanslıdır; notaları, kaynak kişileri ve derleme bilgileri korunmuştur. Buna karşılık yalnızca köylerde veya aile içerisinde söylenen çok sayıda yerel ezginin zaman içerisinde unutulma riski bulunmaktadır.

Bu nedenle yapılacak yeni derleme çalışmaları yalnızca türkü sözlerinin yazılmasıyla sınırlı kalmamalıdır. Eserlerin kimden öğrenildiği, hangi köy veya mahallede söylendiği, hangi olayla ilişkilendirildiği, düğünde mi ağıtta mı kullanıldığı, nasıl bir ezgiyle icra edildiği ve varsa yerel söyleyiş biçimleri ses ve görüntü kayıtlarıyla birlikte belgelenmelidir. Böyle bir çalışma İskilip’in somut olmayan kültürel mirasının gelecek kuşaklara aktarılmasına önemli katkı sağlayacaktır.

Bütün bu veriler birlikte değerlendirildiğinde İskilip’in halk müziği kültürünün hem ağıt hem de türkü geleneği bakımından dikkat çekici bir zenginliğe sahip olduğu görülmektedir. “İskilip Üstünde Bir Kara Bulut” ilçenin hüzün ve tarih hafızasını, “Hürünü A Yârim Hürünü” doğrudan İskilip adına repertuvara kaydedilmiş halk müziği geleneğini, “Ne Elmadır Ne De Nar” ise İskilip’in parçası olduğu daha geniş Çorum müzik kültürünü temsil etmektedir.

İskilip’in türküleri ve ağıtları; ilçenin tarihini, sevdalarını, kayıplarını, askerlik hatıralarını, eğlence kültürünü ve günlük yaşamını ses yoluyla günümüze taşıyan önemli kültürel miras unsurlarıdır. “İskilip İçin Çal” gibi projeler bu eserleri yeni kuşaklara ulaştırırken, geçmişte yapılan Muzaffer Sarısözen ve Nida Tüfekçi gibi derlemecilerin çalışmaları da sözlü kültürün kaybolmadan kayıt altına alınmasını sağlamıştır. Bu nedenle İskilip’in müzik mirasının korunması, yalnızca eski türkülerin yaşatılması değil, ilçenin toplumsal hafızasının ve yerel kimliğinin korunması anlamına gelmektedir.