Geleneksel İskilip Evleri

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İskilip’i Anadolu kültürünü koruyabilmiş ve araştırmacılar tarafından “Müze Kent” olarak nitelendirilen yerleşimlerden biri şeklinde tanıtmaktadır. İskilip Kaymakamlığı da ilçenin tanıtımında özellikle ahşap evleri, asırlık çeşmeleri ve tarihî yapılarını öne çıkarmaktadır.

Geleneksel İskilip evleri, ilçenin doğal çevresiyle doğrudan ilişki içerisinde gelişmiştir. İskilip şehir merkezi düz bir arazi üzerine kurulmamış; tepeler, yamaçlar ve iki dere çevresinde gelişen engebeli bir topoğrafya üzerinde şekillenmiştir. Bu nedenle geleneksel mahallelerde sokaklar çoğu zaman dar, eğimli, kıvrımlı, çıkmaz veya merdivenli olarak karşımıza çıkar. 2025 yılında yayımlanan kapsamlı akademik araştırma, İskilip evlerinin yerleşim düzeninde sokak, bahçe ve ev arasında güçlü bir ilişki bulunduğunu özellikle ortaya koymaktadır.

Aynı araştırmanın saha çalışmasında İskilip şehir merkezinde yaklaşık 1.700 geleneksel özellik taşıyan evin tespit edildiği belirtilmektedir. Araştırmacı, bu sayının yüksek olmasını İskilip’te taş, kerpiç ve ahşap gibi geleneksel yapı malzemeleri ile hımış yapım tekniğinin oldukça geç tarihlere, hatta 1980’li yıllara kadar kullanılmaya devam etmesiyle ilişkilendirmektedir. Bununla birlikte “1.700 geleneksel özellik taşıyan ev” ifadesi, 1.700 yapının tamamının resmî olarak tescilli tarihî eser olduğu anlamına gelmez; burada mimari özelliklerini koruyan geleneksel konutlar kastedilmektedir.

İskilip evlerini yalnızca “ahşap ev” olarak tanımlamak da mimari açıdan eksik kalır. Geleneksel yapılarda ahşap önemli bir malzeme olmakla birlikte ana yapım sistemi çoğunlukla taş temel üzerine ahşap çatkı arasının kerpiçle doldurulduğu hımış tekniğine dayanır. Ahşap; taşıyıcı sistemde, kat döşemelerinde, çatıda, kapı ve pencerelerde, dolaplarda, tavanlarda ve iç mekân süslemelerinde yoğun biçimde kullanılırken; kerpiç duvar dolgusunu, taş ise özellikle temel bölümünü oluşturmuştur. Bu malzeme birlikteliği İskilip evlerinin hem yerel kaynaklara uygun hem de Anadolu’nun geleneksel konut mimarisiyle bağlantılı bir yapı karakteri kazanmasını sağlamıştır.

Geleneksel İskilip evlerinin büyük bölümü iki katlıdır. Zemin kat ile üst katın işlevleri birbirinden belirgin biçimde ayrılmıştır. Zemin katlarda gündelik üretim ve çalışma yaşamına hizmet eden kiler, mutfak, ahır, samanlık, depo ve benzeri mekânlar yer alırken, asıl yaşam bölümü üst katlarda oluşturulmuştur. Bu düzen, İskilip’in geçmişte yalnızca şehirsel değil aynı zamanda yarı kırsal bir yaşam biçimine sahip olduğunu da göstermektedir. Ailenin tarım ve hayvancılıkla ilgili ihtiyaçlarıyla günlük yaşamının aynı ev içerisinde fakat farklı katlarda çözümlendiği görülmektedir.

Şehir merkezindeki evlerle kenar mahallelerdeki konutların kullanımı arasında da farklılıklar oluşmuştur. Akademik araştırmalara göre çarşıya yakın bazı evlerin zemin katları dükkân olarak kullanılırken, kenar mahallelerdeki konutların alt katlarında hayvancılık ve tarımsal üretimle ilişkili alanlara daha fazla yer verilmiştir. Tahıl gibi ürünlerin korunması amacıyla bahçe veya hizmet alanlarında ahşap ambarlardan yararlanılması da geleneksel yaşam biçiminin mimariye yansıyan örneklerinden biridir.

İskilip evlerinin üst katlarında ise mimarinin temel unsurlarından biri “sofa”, yörede kullanılan ifadelerden biriyle “çardak”tır. Odalar çoğunlukla bu ortak yaşam alanının çevresinde düzenlenmiştir. Sofa yalnızca odalara geçiş sağlayan bir koridor değildir; özellikle eski örneklerde aile bireylerinin bir araya geldiği, yaz aylarında oturulan, gündelik işlerin gerçekleştirildiği ve misafirlerin ağırlandığı önemli bir yaşam alanıdır.

2025 tarihli araştırmada İskilip evleri plan bakımından dış sofalı ve iç sofalı olmak üzere temel gruplara ayrılmaktadır. Dış sofalı evler kendi içerisinde yan sofalı ve köşe sofalı; iç sofalı yapılar ise karnıyarık sofalı ve orta sofalı örnekler göstermektedir. İncelenen evler içerisinde en yaygın plan tipinin dış sofalı düzen olduğu belirlenmiştir. Özellikle üç odalı köşe sofa düzeni İskilip evlerinde sık karşılaşılan örnekler arasındadır.

İskilip evlerinin zaman içerisinde geçirdiği mimari değişim de sofalar üzerinden okunabilmektedir. Daha eski yapılarda sofa çoğunlukla açık ve direkli olarak düzenlenmiş, böylece evin bahçe ve dış çevreyle ilişkisi güçlendirilmiştir. 19. yüzyıldan itibaren ve özellikle daha geç örneklerde açık sofa giderek kapatılmış ve kapalı iç sofa düzeni yaygınlaşmıştır. Böylece geleneksel yarı açık yaşam alanının işlevi azalırken konut daha kapalı bir yapıya dönüşmüştür.

İskilip evlerinin odaları da yalnızca boş dört duvardan meydana gelmez. Geleneksel odaların içerisinde ocak, gömme dolaplar, yüklükler, sedirler ve çeşitli ahşap bölümler bulunur. Bir odanın hem oturma hem dinlenme hem de gerektiğinde yatma gibi farklı ihtiyaçlara cevap verecek biçimde düzenlenmesi, geleneksel Türk evinin çok işlevli mekân anlayışının İskilip’teki karşılığını oluşturur. Ahşabın iç mekânda yoğun kullanımı bu odalara sıcak ve karakteristik bir görünüm kazandırmıştır.

İskilip evlerinin kültürel değerini artıran unsurların başında ahşap süslemeler gelir. Doğan Koşan’ın İskilip evlerindeki ahşap süslemeleri inceleyen araştırmasında 90 geleneksel ev değerlendirilmiş; tavanlar, kapılar, dolaplar, yüklükler ve diğer ahşap yapı elemanlarında çok sayıda süsleme örneği belgelenmiştir. Özellikle tavan göbekleri, geleneksel evlerin en dikkat çekici iç mekân ayrıntıları arasında yer almaktadır. Kare, daire ve farklı çokgenlerden meydana gelen geometrik düzenler içerisinde yıldız, güneş, baklava ve bitkisel motiflere rastlanmaktadır.

İskilip evlerinde ahşabın yanında yerel olarak “tatlı kireç” adı verilen sıva malzemesi de mimari karakterin parçalarından biridir. Ahşap çatkı ve kerpiç dolgulu duvarların sıvanmasında kullanılan bu malzeme, bazı yapılarda yalnızca koruyucu bir yüzey değil, aynı zamanda süsleme unsuru olarak da değerlendirilmiştir. Bu nedenle geleneksel İskilip konutunun görünümü; ahşabın koyu tonları, sıvalı cepheler ve geniş saçakların oluşturduğu dengeli bir bütünlük taşır.

Evlerin dış cephelerinde çok büyük ve gösterişli çıkmalardan ziyade daha ölçülü çıkmalar görülmesi de İskilip evlerinin dikkat çekici özelliklerindendir. Geniş saçaklar yapının cephelerini yağıştan korurken, iki veya üç yüzeyli çatı düzenleri evlerin siluetini belirler. Geleneksel evlerde kullanılan çatı sistemi içerisinde çatı altının çeşitli amaçlarla değerlendirilebilecek geniş bir hacme dönüşmesi de İskilip konut mimarisinde dikkat çekilen yerel uygulamalardan biridir.

Pencerelerde kullanılan geleneksel ahşap kafesler ise mimari ile günlük yaşamın nasıl birleştiğine güzel bir örnektir. İskilip evleri üzerine yapılan araştırmada bazı açık sofa pencerelerinde, dışarıdan içerinin görülmesini sınırlandıran kafeslere yörede “gözenek” adı verildiği belirtilmektedir. Ayrıca kapı çevresinde eve gelen kişiyi içeriden görebilmeye imkân sağlayan ve araştırmada “kim geldi kafesi” veya “göz deliği” şeklinde kaydedilen küçük ahşap düzeneklerin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Günümüze ulaşan örneklerinin oldukça az olduğu belirtilmektedir.

Bahçe, geleneksel İskilip evinin vazgeçilmez unsurlarından biridir. Evler mümkün olduğunca sokakla doğrudan ilişki kurarken arka veya yan bölümlerinde bahçe ve hizmet alanları bulunur. 17. yüzyılın ortalarında İskilip’i ziyaret eden Evliya Çelebi’nin şehir girişini bağlı ve bahçeli olarak tasvir etmesi ve güzel evlerden söz etmesi, konut-bahçe birlikteliğinin geçmişinin oldukça eski olduğunu göstermektedir.

Sokak dokusunu tamamlayan başka önemli unsurlar da tarihî çeşmelerdir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün İskilip çeşmeleri hakkındaki kayıtlarında şehirde tarihî çeşmelerin önemli bir grup oluşturduğu, bunların bazılarında Hacı Ali Suyu’nun akmaya devam ettiği belirtilmektedir. Çeşmeler genellikle büyük ve anıtsal yapılardan ziyade daha sade cephelere sahiptir; kimi örneklerde ibrik, yıldız, kitabe ve yazı gibi süsleme unsurları görülür. Evler, dar sokaklar ve mahalle çeşmeleri birlikte değerlendirildiğinde İskilip’in geleneksel şehir dokusunun yalnızca tek tek yapılardan değil, bütüncül bir mahalle çevresinden meydana geldiği daha iyi anlaşılmaktadır.

İskilip Kaymakamlığının ilçeyi “ahşap evleri, asırlık çeşmeleri ve tarihî yapılarıyla ünlü” şeklinde tanımlaması da bu bütünlüğe işaret etmektedir. Geleneksel konutların tek başına korunması yeterli değildir; onları çevreleyen sokak ölçeği, çeşmeler, bahçe duvarları, camiler ve tarihî çarşı da kent kimliğinin parçalarıdır.

Geleneksel İskilip evlerinin kültürel değerini gösteren en güzel örneklerden biri Çatalkara Kültür ve Sanatevi’dir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğüne göre yaklaşık 120 yıllık tarihî bir İskilip evi, Hughette Eyüboğlu’nun girişimi ve Kaymakamlık ile Belediyenin iş birliği sonucunda restore edilerek kültür ve sanat amaçlı kullanıma kazandırılmıştır. Yörede yetişen Çatalkara üzümünün adını taşıyan yapıda sergilerin yanı sıra çeşitli sanat dallarında atölye çalışmaları ve konferanslar düzenlenmektedir. Böylece geleneksel bir konut, mimari özelliklerini korurken yeni bir kültürel işlev kazanmıştır.

Çatalkara Kültür ve Sanatevi’nin yanında yer alan Yazmalı Konak da restore edilerek konuk evi olarak değerlendirilmiştir. Bu iki yapı, geleneksel İskilip evlerinin yalnızca dış cephelerinin korunması yerine yeni işlevlerle günlük yaşama yeniden dâhil edilebileceğini gösteren önemli örneklerdir.

Benzer bir uygulama İskilipli Âlimler Müzesi için gerçekleştirilmiştir. İskilip Belediyesi, mülkiyetindeki geleneksel bir İskilip evinin restore edilerek müzeye dönüştürüldüğünü ve İskilipli Âlimler Müzesi adıyla ziyarete açıldığını belirtmektedir. Bu yapı sayesinde geleneksel konut mimarisi ile İskilip’in güçlü ilim ve medrese geçmişi aynı kültür mekânı içerisinde bir araya getirilmektedir.

Geleneksel yapılara yeni işlev kazandırma çalışmalarının yakın dönem örneklerinden biri de Fazlalar Konağıdır. İskilip Belediyesinin 2026 yılında yaptığı açıklamaya göre Ulaştepe Mahallesi’ndeki belediye mülkiyetinde bulunan tarihî konağın özgün mimarisi korunarak restore edilmesi ve butik otel olarak turizme kazandırılması planlanmıştır. Proje DOKAP tarafından kabul edilmiş ve 2026 yatırım programına alınmıştır.

Bu tür çalışmalar önemlidir; çünkü geleneksel İskilip evleri günümüzde çeşitli tehditlerle karşı karşıyadır. Akademik araştırmalarda eski evlerin modern yaşamın ihtiyaçlarını her zaman karşılayamaması, nüfus hareketleri, bakımsızlık ve koruma sorunları nedeniyle yapı sayısında azalma yaşandığına dikkat çekilmektedir. Ahşap tavan göbekleri, kapılar, dolaplar ve benzeri özgün yapı elemanlarının sökülmesi veya kaybolması da yalnızca binanın değil, yerel marangozluk ve süsleme geleneğinin kaybı anlamına gelmektedir.

Bu nedenle geleneksel İskilip evlerinin korunmasında yalnızca cephe boyama veya dış görünüşün yenilenmesi yeterli değildir. Hımış yapım sistemi, kerpiç dolgular, ahşap taşıyıcılar, sofa ve oda düzenleri, geleneksel kapı-pencere elemanları, tavan süslemeleri, bahçe ilişkisi ve sokak dokusunun birlikte korunması gerekir. Çünkü İskilip’in tarihî mimari kimliği tek bir konaktan değil, birbirini tamamlayan yüzlerce konut ve onların meydana getirdiği mahalle düzeninden oluşmaktadır.

İskilip evleri aynı zamanda ilçenin sosyal tarihini okuyabileceğimiz önemli belgelerdir. Zemin kattaki ahır ve depolar geçmişteki tarım ve hayvancılık yaşamını, çarşı yakınındaki dükkânlı evler esnaf kültürünü, sofalar geniş aile yaşamını, yüklükler ve ocaklar gündelik ev düzenini, ahşap süslemeler ise yerel ustaların sanat anlayışını günümüze taşır. Bu nedenle bir İskilip evi yalnızca eski bir yapı değil, içerisinde geçmişteki yaşam biçiminin izlerini saklayan kültürel bir belge niteliğindedir.

Bugün İskilip’in yamaçlarında ve eski mahallelerinde görülebilen geleneksel evler; dar ve kıvrımlı sokaklar, tarihî çeşmeler, bahçeler, camiler ve çarşı dokusuyla birlikte ilçenin en önemli kültür turizmi değerlerinden birini oluşturmaktadır. Restorasyon çalışmalarıyla bazı evlerin müze, sanat evi, konuk evi ve turizm yapısı olarak yeniden değerlendirilmesi, bu mirasın yalnızca korunmasını değil yeniden kullanılmasını ve yaşayan şehir dokusunun bir parçası olarak geleceğe taşınmasını sağlamaktadır.

Geleneksel İskilip Evleri; taş temel, ahşap çatkı ve kerpiç dolgudan oluşan hımış yapıları, sofa merkezli planları, geniş saçakları, ölçülü çıkmaları, ahşap süslemeleri, bahçeleri ve eğimli sokaklarla kurdukları güçlü ilişki sayesinde İskilip’in en karakteristik kültürel miras unsurlarından biridir. Yüzyıllar boyunca şekillenen bu konut geleneği, ilçenin yalnızca mimarlık tarihini değil; aile yaşamını, üretim kültürünü, zanaatkârlığını ve mahalle düzenini de günümüze taşımaktadır. Bu nedenle geleneksel evlerin korunması, aslında İskilip’in tarihî şehir kimliğinin bütünüyle korunması anlamına gelmektedir.