İskilip’te Sepetçilik

Plastik kasa, çanta ve fabrikasyon taşıma araçlarının henüz yaygınlaşmadığı dönemlerde doğal dallardan örülen dayanıklı sepetler günlük hayatın temel araçlarından biri durumundaydı. İskilip’te gelişen sepetçilik geleneği de bölgenin doğal bitki örtüsü, tarımsal üretimi ve ustaların el becerisinin birleşmesi sonucunda ortaya çıkmıştır.

Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, günümüzde kaybolmaya yüz tutan geleneksel meslekler arasında yer alan sepetçiliğin İskilip’te yaşatılmaya devam ettiğini açık biçimde belirtmektedir. Kurumun ziyaretçilere yönelik tanıtımında, İskilip’e gelenlerin tarihî arastada fındık dalından yapılmış, hem taşıma amacıyla kullanılabilen hem de dekoratif nitelikte farklı sepet çeşitlerini görebilecekleri ve satın alabilecekleri ifade edilmektedir. Bu bilgi, sepetçiliğin yalnızca geçmişe ait bir zanaat olmadığını, azalmış olmakla birlikte günümüzde de İskilip’in yaşayan kültürel değerlerinden biri olmayı sürdürdüğünü göstermektedir.

İskilip sepetlerinin en önemli özelliklerinden biri doğal ve yörede temin edilebilen hammaddelerden üretilmeleridir. İskilip Belediyesinin verdiği bilgilere göre sepet yapımında özellikle fındık ağacı ile “aksöğüt” olarak adlandırılan bir söğüt türünün dalları kullanılmaktadır. Çorum gezi rehberinde de İskilip sepetlerinin fındık ve söğüt dallarından üretildiği kaydedilmektedir. İnce, esnek ve örülmeye uygun dallar, sepet ustalarının ellerinde farklı büyüklük ve kullanım amaçlarına sahip ürünlere dönüştürülmektedir.

Sepetçilik, bilimsel kaynaklarda “bitkisel örücülük” başlığı altında değerlendirilmektedir. İskilip’in geleneksel el sanatlarını inceleyen akademik araştırmaya göre bitkisel örücülük; doğada kendiliğinden yetişen veya yetiştirilen bitkilerin sap, yaprak ve ince dallarının doğrudan ya da yarılarak ince şeritler hâline getirildikten sonra çeşitli biçimlerde örülmesi işlemidir. Bu nedenle sepet yapımı yalnızca dalları birbirinin arasından geçirmekten ibaret değildir; kullanılacak malzemenin seçilmesi, hazırlanması, inceltilmesi ve uygun esnekliğe getirilmesi de ustalık sürecinin bir parçasıdır.

İskilip’te bitkisel örücülük ve ağaç işlerinde kullanılan geleneksel araçların da oldukça çeşitli olduğu belgelenmiştir. Akademik saha araştırmasında çekme tezgâhı, çubuk yarma ve öz alma tezgâhı, balta, testere, keser, törpü, bıçak, makas, çekiç ve çeşitli el aletlerinin kullanıldığı tespit edilmiştir. Dalların uygun kalınlığa getirilmesi ve örme işlemine hazırlanması bu araçlarla gerçekleştirilir. Böylece sepetçilik, hammaddenin doğadan alınmasından bitmiş ürüne kadar bir dizi el işçiliği aşamasını içeren uzmanlık alanı hâline gelir.

İskilip sepetçiliğinin dikkat çekici yönlerinden biri de ürün çeşitliliğidir. Resmî yerel kaynaklarda ilçede kullanılan sepetler;

“he”, “çit”, “zembil”, “el sepeti”, “sele sepet”, “kadın sepeti” ve “çocuk sepeti”

gibi farklı isimlerle kaydedilmektedir. Bu adlandırmaların bulunması, sepetin İskilip’te tek tip bir eşya olmadığını; büyüklüğüne, kullanım yerine ve taşıma biçimine göre farklı çeşitlere ayrılan geniş bir günlük kullanım kültürünün parçası olduğunu göstermektedir.

Akademik araştırmalarda özellikle “hey” adı verilen büyük sepetlerden de söz edilmektedir. Çalışmada tarımsal ürünlerin hasadı, taşınması, ambalajlanması ve saklanması amacıyla küfe veya “hey” adı verilen büyük sepetlerin kullanıldığı belirtilmektedir. Dolayısıyla sepetçilik, geçmişte yalnızca ev içerisinde küçük eşyaları taşıyan bir zanaat değil, doğrudan tarımsal üretimin işleyişine hizmet eden önemli bir meslekti.

İskilip’in ekonomik yapısında uzun yıllar tarım, bahçecilik ve kırsal üretimin önemli yer tutması, sepetlere olan ihtiyacı da artırmıştır. Meyve, sebze ve diğer tarımsal ürünlerin bahçeden toplanması, pazara taşınması ve kısa süreli saklanması için hafif fakat dayanıklı taşıma araçlarına ihtiyaç duyuluyordu. Fındık ve söğüt dallarından örülen sepetler bu ihtiyaca uygun olduğu için günlük hayatın doğal bir parçası hâline gelmişti. İskilip Belediyesinin sepetçiliği anlatırken ilçedeki yoğun tarımsal faaliyetleri özellikle vurgulaması da zanaat ile tarım arasındaki bu doğrudan ilişkiyi göstermektedir.

Sepetin hammaddesinin doğrudan çevredeki ağaç ve bitkilerden elde edilmesi, İskilip’in ormanlık ve bahçelik coğrafyasıyla el sanatları arasında güçlü bir bağ kurulmasını sağlamıştır. Belediye kaynakları da İskilip ve ona bağlı orman köylerinde ağaç işlemeciliğine dayanan el sanatlarının gelişmiş olmasını ilçenin yeşil ve ormanlık çevresiyle ilişkilendirmektedir. Bu durum sepetçilik, ahşap oymacılığı ve diğer bitkisel kökenli el sanatlarının aynı coğrafyada gelişmesini açıklayan önemli unsurlardan biridir.

Sepetlerin biçimleri de kullanım amacına göre değişmekteydi. El sepetleri daha küçük ve kolay taşınabilir yapıya sahipken, büyük sepet ve küfeler tarımsal ürünlerin taşınmasında kullanılabiliyordu. Kadın ve çocuk sepeti gibi yöresel adlandırmalar ise ürünlerin kullanıcıya veya kullanım biçimine göre farklılaştırıldığını göstermektedir. Bu çeşitlilik, ustanın yalnızca örme tekniğini değil, hazırlanacak sepetin nerede ve nasıl kullanılacağını da bilmesini gerektiriyordu.

Geleneksel sepet yapımında hammaddenin özelliklerini tanımak büyük önem taşır. Her dal aynı esnekliğe ve dayanıklılığa sahip değildir. Örme sırasında kırılmayacak fakat sepetin biçimini koruyabilecek dalların seçilmesi gerekir. Daha kalın parçalar sepetin temel taşıyıcı yapısını oluştururken, daha ince ve esnek dallar bunların arasından geçirilerek gövdeyi meydana getirir. Bu nedenle iyi bir sepet ustası için ağacı ve dalı tanımak, örme becerisi kadar önemli bir mesleki bilgidir.

Sepetçilikte kullanılan malzemenin doğal olması geçmişte önemli bir avantajdı. Hasar gören bir sepet tamir edilebilir, kullanım ömrünü tamamladığında ise doğada kolay biçimde parçalanabilirdi. Günümüzde plastik ve sentetik ürünlerin yaygınlaşması nedeniyle bu avantaj uzun süre geri planda kalmış olsa da sürdürülebilir ve doğal malzemelere yönelik ilginin yeniden artması, geleneksel sepetçilik ürünlerine farklı bir değer kazandırmaktadır.

İskilip sepetlerinin zaman içerisinde kullanım amacı da değişmeye başlamıştır. Geçmişte tarımsal ve gündelik ihtiyaçlar için üretilen sepetler günümüzde taşıma işlevinin yanında dekoratif ürün veya turistik hatıra eşyası olarak da değerlendirilmektedir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, İskilip arastasında hem taşıma hem de süs amacıyla üretilen farklı modellerde sepetlerin bulunabileceğini özellikle belirtmektedir.

Bu dönüşüm, geleneksel zanaatın değişen günlük yaşam koşullarına uyum sağlama biçimlerinden biridir. Plastik kasalar, poşetler ve fabrikasyon saklama ürünleri tarımsal ve evsel kullanımda sepetlerin eski işlevlerinin önemli bölümünü üstlenmiş olsa da el yapımı sepetler bugün doğal malzemeli dekorasyon ürünü, alışveriş sepeti, sunum sepeti veya yöresel hediyelik gibi yeni kullanım alanları kazanabilmektedir.

İskilip’te sepetçilik geleneğinin önemli merkezlerinden biri tarihî arasta çevresidir. 2013 yılında yayımlanan ve İskilip merkezinde ve köylerinde gerçekleştirilen saha araştırmasına dayanan akademik çalışmada, tarihî arastada sepet örücülüğü, semercilik, ayakkabıcılık, demircilik, bakırcılık ve ahşap oymacılığının az sayıda usta tarafından varlığını sürdürmeye çalıştığı tespit edilmiştir. Böylelikle sepetçilik, İskilip’in tek başına ele alınan bir el sanatı değil, geleneksel arasta ve esnaf kültürünü oluşturan mesleklerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır.

Aynı akademik araştırma, İskilip’te geleneksel el sanatlarının geçmişe kıyasla önemli ölçüde azaldığını da ortaya koymaktadır. Araştırmanın yapıldığı dönemde sepetçilik ve diğer bazı zanaatların yalnızca birkaç ustanın çabasıyla sürdürülebildiği belirtilmiştir. Ustaların dile getirdiği başlıca sorunlar arasında çırak bulunamaması, ürünlere talebin azalması, pazarlama güçlükleri ve hammadde sorunları bulunmaktadır. Fabrikasyon ürünlerin daha ucuz ve kolay erişilebilir hâle gelmesi de el emeğine dayalı geleneksel üretimin gerilemesinde etkili olmuştur.

Bu nedenle “İskilip’te sepetçilik devam etmektedir” ifadesi kullanılırken zanaatın bugünkü durumunun da doğru anlatılması önemlidir. Resmî turizm kaynakları mesleğin hâlen yaşatıldığını ve arastada ürünlerin bulunabildiğini belirtirken, akademik saha çalışmaları bunun geçmişteki kadar yaygın olmadığını ve az sayıda usta tarafından sürdürüldüğünü göstermektedir. Dolayısıyla sepetçilik günümüzde İskilip’in yaşayan fakat korunmaya ihtiyaç duyan geleneksel el sanatları arasında değerlendirilmelidir.

Zanaatın devamlılığında eğitim faaliyetlerinin de rolü bulunmaktadır. Çorum gezi rehberinde İskilip Halk Eğitim Merkezinin geleneksel el sanatlarını yaşatmak amacıyla sepetçilik, ahşap oymacılığı ve çeşitli el sanatları alanlarında kurslar düzenlediği belirtilmektedir. 2013 tarihli akademik araştırma da Halk Eğitim Merkezinin kurslarla geleneksel üretim bilgisinin sürdürülebilirliğine katkı sağladığını kaydetmektedir.

Bu tür eğitimlerin önemi özellikle usta-çırak zincirinin zayıfladığı günümüzde daha da artmaktadır. Geleneksel sepetçilikte ustanın yıllar içerisinde kazandığı dal seçme, malzemeyi hazırlama, doğru gerginlikte örme ve ürünü biçimlendirme bilgisi yazılı bir tariften tamamen öğrenilemez. Bu becerinin uygulamalı şekilde aktarılması, mesleğin devamı açısından temel unsurlardan biridir.

İskilip sepetçiliğinin korunması aynı zamanda ilçenin kırsal yaşam hafızasının korunması anlamına gelir. “Hey”, “çit”, “zembil”, “sele” veya “kadın sepeti” gibi yerel adların kaybolması yalnızca bazı ürünlerin ortadan kalkması değil, bu ürünlerle birlikte kullanılan kelimelerin, çalışma biçimlerinin ve sosyal alışkanlıkların da unutulması anlamına gelecektir. Bu nedenle geleneksel sepetlerin belgelenmesi, ustaların üretim süreçlerinin kayıt altına alınması ve ürünlerin yeni kullanım alanlarıyla desteklenmesi kültürel miras açısından önem taşımaktadır.

Günümüzde İskilip’e gelen ziyaretçilerin tarihî arastada el yapımı sepetlerle karşılaşabilmeleri de zanaatın kültür turizmi açısından taşıdığı değeri göstermektedir. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün “Ne Alınır?” rehberinde İskilip sepetlerine doğrudan yer vermesi ve ziyaretçilere bu ürünleri yöresel hatıra olarak önermesi, sepetçiliğin ilçenin tanıtılabilir kültürel değerlerinden biri olarak kabul edildiğini göstermektedir.

Bütün bu özellikleriyle İskilip’te sepetçilik; doğal çevre, tarım kültürü, arasta yaşamı ve el emeğinin birleştiği köklü bir zanaat geleneğidir. Fındık ve aksöğüt dallarının ustaların elinde hey, çit, zembil, el sepeti, sele ve farklı kullanım sepetlerine dönüşmesi, ilçenin geçmişteki günlük yaşamına ilişkin önemli ipuçları sunmaktadır. Bir zamanlar ürün toplamak ve taşımak için vazgeçilmez olan bu eşyalar bugün daha çok sınırlı günlük kullanım, dekorasyon ve turistik hatıra amacıyla üretilse de İskilip’in kültürel hafızasındaki yerini korumaktadır.

Sepetçiliğin gelecek kuşaklara aktarılması, yalnızca bir örme tekniğinin korunması değil; İskilip’in tarımsal geçmişinin, yerel kelimelerinin, doğal malzeme bilgisinin ve tarihî esnaf kültürünün de yaşatılması anlamına gelmektedir. Günümüzde az sayıda usta tarafından sürdürülen bu zanaatın eğitim, tanıtım ve kültür turizmi çalışmalarıyla desteklenmesi, İskilip’in yaşayan el sanatları mirasının devamlılığı açısından büyük önem taşımaktadır.