İskilip Çileği

Türk Patent ve Marka Kurumunun tescil belgesine göre İskilip Çileği, Çorum ili İskilip ilçesinin 520 ile 1650 metre arasındaki rakımlı alanlarında yetiştirilen Albion çeşidi çilekleri kapsamaktadır. Bu nedenle her Albion çeşidi çileğin İskilip Çileği olarak adlandırılması mümkün değildir; coğrafi işaret kapsamında üretimin belirtilen İskilip sınırları içerisinde ve tescilde tanımlanan üretim yöntemine uygun biçimde yapılması gerekir.

İskilip’in çilek yetiştiriciliği açısından en önemli özelliklerinden biri, ilçenin İç Anadolu ile Karadeniz iklimleri arasında bir geçiş bölgesinde bulunmasıdır. İlçede yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise yağışlı geçmektedir. TÜRKPATENT sicilinde gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının yaklaşık 10 °C olduğu ve bu farkın İskilip Çileğinin meyve iriliği ile aromasının gelişmesinde etkili olduğu belirtilmektedir. Özellikle yüksek rakımlı alanlarda gece sıcaklıklarının düşmesi ve gündüz sıcaklıklarının yükselmesi, meyvenin daha yavaş ve dengeli biçimde gelişmesine katkıda bulunmaktadır.

İskilip Çileğinin kendine özgü niteliğinin oluşmasında toprak yapısı da önemli rol oynamaktadır. Tescil belgesine göre İskilip’in çilek yetiştirilen alanlarındaki topraklar potasyum bakımından zengindir. Potasyum, meyvenin gelişimiyle birlikte şeker ve kuru madde miktarı ile renk özellikleri üzerinde etkili olmaktadır. Bu nedenle İskilip’te yetiştirilen Albion çeşidi çilekler yalnızca görünüşleriyle değil, tat ve aroma özellikleriyle de öne çıkmaktadır.

İlçenin doğal su kaynakları da üretimde etkili olan başka bir çevresel faktördür. Tescil belgesinde İskilip’in yıllık toplam yağış ortalaması 503,70 kg/m² olarak verilmekte ve bu yağışların sulamada yararlanılan doğal kaynakları beslediği belirtilmektedir. Mineral bakımından zengin olan bu doğal kaynak sularının tuzluluk oranının düşük olması, bitkinin topraktaki minerallerden daha iyi yararlanmasına yardımcı olmakta; bunun da çileğin tat ve aromasının oluşmasına katkıda bulunduğu ifade edilmektedir.

Bu çevresel özelliklerin birleşmesi İskilip Çileğinin meyve yapısına da yansımaktadır. Coğrafi işaret sicilinde İskilip Çileğinin şekli küremsi-konik, dış görünüşü canlı ve parlak, meyve dokusu ise etli ve sert olarak tanımlanmaktadır. Sert meyve yapısı yalnızca tüketim kalitesi açısından değil, ürünün taşınması ve depolanması bakımından da avantaj sağlamaktadır.

Tescilde ürünün fiziksel ve kimyasal özellikleri de ayrıntılı biçimde belirlenmiştir. İskilip Çileğinin meyve eni yaklaşık 21,9–38,3 mm, meyve boyu 25,9–48,7 mm ve tek meyve ağırlığı 8,1–28,1 gram arasında değişebilmektedir. Suda çözünebilir kuru madde miktarı, yani meyvenin tatlılık ve olgunluk değerlendirmelerinde kullanılan Briks değeri %9,2–13,9, pH değeri ise 3,3–3,6 aralığındadır. Bu özellikler coğrafi işaret kapsamında yapılan denetimlerde de dikkate alınmaktadır.

İskilip Çileğinin güçlü aromasının oluşmasında farklı uçucu bileşiklerin de rolü bulunmaktadır. TÜRKPATENT belgesinde esterler, aldehitler, ketonlar, alkoller, terpenler, furanonlar ve kükürtlü bileşikler gibi çeşitli aroma bileşenlerine yer verilmiştir. İskilip’in gece-gündüz sıcaklık farkı, potasyumca zengin toprağı ve düşük tuzluluktaki kaynak suları birlikte değerlendirildiğinde, ürünün belirgin tat ve aroma karakterinin coğrafi çevreyle yakından bağlantılı olduğu görülmektedir.

İskilip Çileğinin kuru madde oranının yüksek olması da önemli bir özellik olarak belirtilmektedir. Tescil belgesine göre gece-gündüz sıcaklık farkının yüksekliği ve potasyumca zengin toprak yapısı, meyvenin kuru madde miktarını olumlu etkiler. Bu özellik sayesinde İskilip Çileği yalnızca taze tüketim için değil, işleme ve depolama açısından da uygun bir ürün hâline gelmektedir.

İskilip’te çilek dikimi yılda iki farklı dönemde gerçekleştirilebilmektedir. Tescilli üretim yöntemine göre kasım ayının ilk haftasında güz dikimi, nisan ayının son haftasında ise bahar dikimi yapılmaktadır. Çilek yetiştirilecek arazi de dikimden çok önce hazırlanmaktadır. Dikimden yaklaşık bir yıl önce toprak analizi yapılmakta ve analiz sonucuna göre belirlenen miktarda yanmış hayvan gübresi araziye uygulanarak toprakla karıştırılmaktadır.

Üretim alanında çilek fideleri doğrudan düz araziye dikilmemektedir. Tescil yöntemine göre belirli ölçülerde seddeler oluşturulmakta, bu seddelere damlama sulama boruları yerleştirilmekte ve üzerleri malç naylonuyla kaplanmaktadır. Malç uygulaması, topraktaki su kaybını azaltarak nemin korunmasına yardımcı olurken yabancı otların gelişmesini de sınırlandırmaktadır. Ayrıca çileklerin doğrudan toprakla temas etmesini azaltarak meyvelerin daha temiz kalmasına katkı sağlamaktadır.

Albion çeşidi fideler, malç üzerinde yaklaşık 25 santimetre aralıklarla açılan çapraz yerleşimli dikim noktalarına yerleştirilmektedir. Sulama ise damlama sistemiyle gerçekleştirilmektedir. Tescil belgesindeki üretim yönteminde bitkilerin yaklaşık üç günde bir iki saat sulanması öngörülmektedir. Ancak tarımsal uygulamada sulama ihtiyacının hava, yağış ve toprak koşullarına göre takip edilmesi gerektiği de açıktır.

Fidelerin gelişiminde uygulanan dikkat çekici yöntemlerden biri, ilk oluşan çiçeklerin koparılmasıdır. Çilek fidelerinin kök sisteminin güçlenebilmesi için bitkinin ilk enerjisinin meyve oluşturmaya değil kök gelişimine yönelmesi amaçlanmaktadır. Tescil belgesine göre bitki gelişimi yaklaşık 30–45 günde tamamlanmakta, fideler dikimden yaklaşık 60–70 gün sonra meyve vermeye başlamaktadır.

İskilip Çileği çok yıllık bir üretim düzenine sahiptir. Dikim yapılan bitkilerden dört yıl boyunca ürün alınabilmektedir. İlk yıl meyvelerin daha seyrek ancak iri olduğu, en yüksek verimin ikinci yılda görüldüğü, üçüncü yıldan itibaren ise meyve büyüklüğünün azalmaya başladığı tescil belgesinde belirtilmektedir. Dördüncü yılın sonunda üretim alanı bozularak çilek üretimine son verilmekte ve aynı arazi yeniden İskilip Çileği üretiminde kullanılmadan önce dört yıl dinlendirilmektedir.

Bu uygulama, aynı arazide kesintisiz biçimde yıllarca çilek yetiştirilmesinin önüne geçmektedir. Böylelikle hem toprak yapısının korunmasına hem de aynı ürünün sürekli yetiştirilmesine bağlı hastalık ve verim sorunlarının azaltılmasına yönelik geleneksel ve teknik bir üretim düzeni oluşturulmaktadır.

Hasat işlemi de İskilip Çileğinin kalitesinin korunmasında önem taşımaktadır. Meyveler elle toplanmakta ve özellikle yeşil çanak yapraklarının koparılmamasına dikkat edilmektedir. TÜRKPATENT belgesinde çanak yapraklarının kopmasının meyvede su kaybına ve daha hızlı bozulmaya neden olabileceği belirtilmektedir. Bu nedenle ürün pazara sunulana kadar çileğin doğal yapısının mümkün olduğunca korunması amaçlanmaktadır.

Hasat edilen çilekler, meyvelerin ezilmesini önlemek amacıyla üst üste fazla yığılmadan 2–2,5 kilogramlık kasalara yerleştirilmektedir. Toplanan ürünlerin güneş altında bekletilmemesi ve mümkün olduğunca kısa sürede satışa sunulması gerekmektedir. Depolama gerektiğinde ise ürünlerin yaklaşık 4 °C sıcaklıktaki ortamlarda muhafaza edilmesi tescil şartnamesinde belirtilmiştir.

İskilip’te günümüzde yaygınlaşan çilek üretiminin geçmişi de dikkat çekicidir. Anadolu Ajansının İskilip Ziraat Odası verilerine dayandırdığı 2024 tarihli haberine göre ilçede 2007 yılında yalnızca 5 dekar alanda deneme amacıyla çilek yetiştirilmeye başlanmış, olumlu sonuçların ardından üreticilere eğitimler verilerek yetiştiricilik yaygınlaştırılmıştır. TÜRKPATENT ise ilçede modern çilek üretiminin 2011 yılında başladığını belirtmektedir. Bu iki bilgi birlikte değerlendirildiğinde 2007’nin deneme üretiminin başlangıcı, 2011’in ise üretimin modern yöntemlerle daha sistemli biçimde yaygınlaşmaya başladığı dönem olduğu söylenebilir.

Çilek üretimi özellikle İskilip’in dağlık ve yüksek rakımlı köylerinde yeni bir tarımsal gelir alanı oluşturmuştur. İlk denemelerin başarılı olmasının ardından üretim alanları giderek genişlemiş; çiftçiler yol kenarındaki tezgâhlarda ve ilçe merkezinde satış yapmaya başlamıştır. Daha sonra ürün Ankara, İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlerdeki pazarlara da gönderilmiştir.

Üretimdeki büyümenin boyutu 2024 verilerinde açıkça görülmektedir. Anadolu Ajansına konuşan İskilip Ziraat Odası Başkanı, ilçede çilek üretim alanının yaklaşık 750 dekara ulaştığını belirtmiştir. Aynı yıl için yaklaşık 2 bin ton ürün elde edilmesi hedeflenmiştir. Bu veriler, birkaç dekarlık deneme üretimiyle başlayan çilek yetiştiriciliğinin yaklaşık on yedi yılda İskilip’in önemli tarımsal faaliyetlerinden biri hâline geldiğini göstermektedir.

İskilip Çileğinin kullanım alanı da yalnızca taze tüketimle sınırlı değildir. Meyvenin sert yapısı ve kuru madde miktarının görece yüksek olması, işlenmeye uygunluğunu artırmaktadır. İskilip Ziraat Odası bünyesinde kurulan tesiste ürünlerin bir bölümünün dondurarak kurutma yöntemiyle işlenmesi, çileğin katma değeri yüksek farklı ürünlere dönüştürülmesine yönelik çalışmaların da başladığını göstermektedir.

Çilek üretiminin yaygınlaşması ilçenin ekonomik yaşamının yanı sıra sosyal ve kültürel etkinliklerine de yansımıştır. TÜRKPATENT tescil belgesinde İskilip Çileği için festival ve yarışmalar düzenlendiği belirtilmekte ve bu etkinlikler ürünün İskilip ile kurduğu ün bağının göstergelerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Böylece çilek yalnızca yetiştirilen bir tarım ürünü değil, ilçenin tanıtımında kullanılan yöresel değerlerden biri hâline gelmiştir.

İskilip Çileğinin resmî olarak korunmasına yönelik süreç 29 Aralık 2021 tarihinde başlamıştır. İskilip Belediyesi tarafından C2021/000548 başvuru numarasıyla Türk Patent ve Marka Kurumuna yapılan müracaatın ardından ürün, 6 Ekim 2023 tarihinde 1481 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Coğrafi sınır açık biçimde “Çorum ili İskilip ilçesinin 520–1650 metre rakımlı alanları” olarak belirlenmiştir. Koruma ise başvuru tarihi olan 29 Aralık 2021’den itibaren geçerlidir.

Coğrafi işaret kapsamında yalnızca ürünün adı korunmamaktadır. Üretimde Albion çeşidinin kullanılması, ürünün belirlenen fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip olması, üretim yönteminin şartnameye uygun yürütülmesi, ambalajlama ve muhafaza koşulları da denetlenmektedir. Denetimlerde özellikle Briks değeri, pH, meyve dış rengi ve meyve ağırlığı gibi özellikler kontrol edilmektedir.

Denetim sistemi İskilip Belediyesinin koordinasyonunda yürütülmektedir. Tescil şartnamesine göre İskilip Belediyesi, İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, İskilip Ziraat Odası ve ilgili Esnaf ve Sanatkârlar Odasından uzmanların katıldığı dört kişilik bir kurul görev yapmaktadır. Denetimlerin ilkbahar, yaz ve sonbahar olmak üzere yılda üç kez düzenli şekilde gerçekleştirilmesi öngörülmektedir.

Bütün bu özellikleriyle İskilip Çileği, ilçede görece yakın dönemde ekonomik önemi hızla artmış bir tarımsal ürünün, İskilip’in doğal koşullarıyla birleşerek yöresel kimlik kazanmasının önemli bir örneğidir. İlçenin 520–1650 metre arasındaki yükselti farklılıkları, yaklaşık 10 °C’lik gece-gündüz sıcaklık farkı, potasyumca zengin toprakları ve düşük tuzluluktaki doğal kaynak suları; Albion çeşidinin İskilip’te canlı renkli, etli, sert ve aromatik meyveler oluşturmasına katkıda bulunmaktadır.

6 Ekim 2023 tarihinde 1481 tescil numarasıyla coğrafi işaretle koruma altına alınan İskilip Çileği, bugün ilçenin geleneksel ürünlerinin yanında gelişmekte olan modern tarımsal kimliğini de temsil etmektedir. Küçük bir deneme üretiminden yüzlerce dekarlık üretim alanına ulaşması, kırsal kesimde yeni gelir kaynakları oluşturması ve ilçenin adıyla tescillenmesi, İskilip Çileğini hem yerel tarım ekonomisi hem de ilçenin tanıtımı açısından değerli bir ürün hâline getirmiştir