İskilip'in Ticaret Tarihi

1. Osmanlı Öncesi 2. Osmanlı Dönemi 3. Cumhuriyet Dönemi Gerileme Nedenleri Ana Tez & Kaynaklar

1 Osmanlı Öncesinde İskilip

İskilip’in Osmanlı öncesi ticaret hayatına ilişkin doğrudan dükkân, pazar ve üretim kayıtları henüz sınırlıdır. Bu nedenle bu dönem hakkında kesin hükümler vermeden arkeolojik bulgular, antik yollar ve coğrafi konum birlikte değerlendirilmelidir.

Akademik araştırmalar İskilip’i Paflagonya bölgesinin önemli yerleşimlerinden biri olarak değerlendirmekte; kale çevresindeki kaya mezarlarını Geç Helenistik-Roma dönemine tarihlendirmektedir. Bu durum, İskilip’in basit bir kırsal yerleşimden çok, yönetici veya varlıklı kesimlerin bulunduğu önemli bir merkez olduğunu düşündürmektedir.

İskilip’in Coğrafi ve Lojistik Konumu:

İç Anadolu ile Karadeniz iklim ve coğrafya bölgelerinin geçişinde bulunması.

Kızılırmak havzasına yakınlığı ile su ve vadi ticaret avantajı.

Tosya, Kastamonu, Sinop, Osmancık, Çorum ve Çankırı yönlerine açılan kilit yollar.

Savunmaya uygun kale yerleşimine sahip olması ve konaklama merkezi konumu.

Bu durum, ticaret yollarını kontrol eden veya bu yollar üzerinde konaklama ve değişim merkezi olan bir yerleşim olabileceğini göstermektedir. Bu dönemde özellikle tuz, bakır, deri, tahıl, kereste ve yün ürünlerinin ticaretinin araştırılması gerekir.

2 Osmanlı Döneminde İskilip Ticareti

En güçlü ve somut bulgular bu döneme aittir. İskilip Kaymakamlığı'nın aktardığı Vital Cuinet kayıtları ile 1890 tarihli Kastamonu Vilayet Salnamesi'ne göre İskilip son derece hareketli bir çarşıya sahipti.

510 dükkân, o dönemin şartlarında İskilip’in yalnızca kendi nüfusuna hizmet eden küçük bir ilçe çarşısı olmadığını düşündürmektedir. Çevredeki 115 köyün yanı sıra Bayat, Uğurludağ, Kargı, Tosya, Osmancık, Çorum yönlerinden gelen ticari hareketin de çarşıyı beslemiş olması muhtemeldir.

510 Dükkân, 18 Tabakhane, 63 Değirmen, 2 Han ve büyük bir Pazar bulunmaktaydı.

On sekiz tabakhane ile derinin işlenerek ayakkabı, çizme ve çarık üretimi.

Altmış üç değirmen ile çevre köylere de hizmet veren tahıl işleme kapasitesi.

Marangozluk, kereste, tarım aletleri üretimi ve resmi orman memurluğu.

3 Cumhuriyet Döneminde İskilip Ticareti

Cumhuriyet döneminde İskilip’in geleneksel üretim yapısı tamamen ortadan kalkmamış; ancak ekonomik merkez olma gücü zaman içerisinde zayıflamıştır.

Üretim Kültüründe Devamlılık:

Osmanlı'daki tabakhaneler geleneği, Cumhuriyet döneminde ihracata kadar uzanan ayakkabı üretimine dönüşmüştür.

Osmanlı'daki 63 değirmenin yerini zamanla modern un ve yem fabrikaları almıştır.

Eski ahşap işleri geleneği, günümüzde mobilyacılık ve marangozluk olarak sürmektedir.

Tarihi hayvancılık faaliyetleri yerini modern besicilik ve et üretimine bırakmıştır.

Gerileme Nedenleri

İskilip ticaretinin zamanla gerilemesinin nedenleri hakkında kesin hüküm vermemekle birlikte başlıca araştırma tezleri şunlardır:

1. Ana ulaşım ve ticaret yollarının zamanla Çorum, Osmancık ve Tosya yönünde değişmesi.
2. İskilip–Tosya, İskilip–Kargı ve İskilip–Osmancık yollarının yeterli standarda ulaşmaması.
3. Demiryolu bağlantısının bulunmaması.
4. Sanayileşmenin Çorum merkezde yoğunlaşması.
5. Köylerden ve ilçeden büyük şehirlere göç.
6. Geleneksel el sanatlarının fabrika üretimi karşısında zayıflaması.
7. Üretimin markalaşamaması ve dış pazarlara açılamaması.

Çalışmanın Ana Tezi ve Kaynaklar

Ana Tez: İskilip, Osmanlı döneminde çevresindeki köylerin ve komşu yerleşimlerin üretimini toplayan; deri, tahıl, hayvancılık, ormancılık ve el sanatlarını işleyerek pazarlayan güçlü bir bölgesel ticaret merkeziydi. Cumhuriyet döneminde üretim geleneğini korumasına rağmen ulaşım, sanayileşme ve pazar bağlantılarındaki değişim nedeniyle bölgesel merkez olma gücünü zamanla kaybetti.

İncelenecek Kaynaklar

Kastamonu, Ankara ve Çorum salnameleri

Osmanlı temettuat ve vergi defterleri

Nüfus ve aşar kayıtları

Şer’iyye sicillerindeki esnaf kayıtları

Eski çarşı fotoğrafları ve tabelalar

Eski esnaf ve ustalarla sözlü tarih görüşmeleri